PDF downloaden

Bezinning

In het spreken over de waardering het leven van mensen met een verstandelijke handicap wordt nogal eens gebruik gemaakt van het begrip ‘mensonwaardig leven’, of andere termen die associaties oproepen met het begrip ‘lebensunwertes Leben’. Met name als het gaat om het leven van mensen met een ernstig verstandelijke handicap. Zo zouden deze mensen slechts een ‘vegatief bestaan’ leiden. Het spreken over een ‘vegatief bestaan’ of het ventileren van de opvatting dat mensen met een ernstig verstandelijke handicap ‘vegeteren’, lijkt op het eerste gezicht een tamelijk onschuldige beschrijving van het leven van ernstig verstandelijke gehandicapten. Maar, is dat niet! Juist wanneer men daarmee de beëindiging van dat gehandicapte leven tracht te rechtvaardigen.

Het begrip ‘lebensunwertes Leben’ wordt niet zelden in verband gebracht met de ideologie van het Nationaal Socialisme in Duitsland (1933-1945), maar dat is niet terecht. Het gebruik van dit begrip kan namelijk veel eerder worden gedateerd. Een voorbeeld daarvan is de publicatie Freigabe der Vernichtung lebensunwertes Leben van de rechtsgeleerde en filosoof Karl Binding (1841-1920). In deze publicatie, dat na zijn dood - op 7 april 1920 - is verschenen, pleit Binding voor de levensbeëindiging van ongeneeslijk zieken, ongeneeslijk diepzwakzinnigen en geestelijk gezonde mensen, die door een ongeluk in coma zijn geraakt en van wie moet worden gevreesd dat zij, wanneer zij tot bewustzijn komen, lichamelijk, misschien ook geestelijk zeer verslechterd zullen verder leven. Het is een publicatie (door de psychiater Alfred Hoche (1865-1943) is verzorgd en tevens is voorzien van een Im memoriam en ‘Ärzliche Bemerkungen’ van zijn hand) die niets is los te zien van de ontwikkelingen aan het einde van de negentiende eeuw in zowel de Verenigde Staten en Groot Brittannië . Hierbij kan worden gedacht aan de stroom van sterilisaties van geslachtsrijpe zwakzinnigen (opgewekt door het ‘genetic alarm’) in de Verenigde Staten (1890-1925) en de vele pleidooien om te komen tot legalisering van euthanasie in Groot Brittannië (1870-1940).

De theoloog Dietrich Bonhoeffer heeft in zijn fragment gebleven Ethik, dat postuum is verschenen, al kritische opmerkingen geplaatst bij het begrip ‘lebensunwertens Leben’ en aandacht besteed aan mensen met een verstandelijke handicap, en 'angeborene idiotie'. Hij spreekt viermaal over 'idioten' en een keer over 'angeborene idiotie'. Ook zijn vader, de psychiater Karl Bonhoeffer (1868-1948, foto) heeft zich kritisch uitgelaten over de toenmalige ontwikkelingen inzake de levensbeëindiging van oorlogsslachtoffers, psychisch gestoorden, verstandelijk gehandicapten e.d.

Ruth Seldenrijk staat in zijn artikel Waarden georiënteerde zorg stil bij de geschiedenis van de stichting 's Heerenloo.